03 De wereld om ons heen

Verduurzaming en de energietransitie staan hoog op de agenda. Nederland heeft zich gecommitteerd aan de klimaatafspraken die in 2015 in Parijs gemaakt zijn en zichzelf de ambitie gesteld om in 2030 de uitstoot van CO₂ met 49% gereduceerd te hebben ten opzichte van 1990. Om dit te realiseren zal de energievoorziening van de toekomst er anders uitzien. Tussen nu en 2050 moeten we volledig overstappen van fossiele brandstoffen naar duurzame hernieuwbare alternatieven.

Als NOM dragen we hieraan bij door het helpen creëren en realiseren van het best mogelijke innovatieklimaat voor het bouwen van een duurzaam energiesysteem. In Noord-Nederland wordt al volop geïnvesteerd in kennis en kunde om de energievoorziening te decarboniseren. Daarvoor zijn meer nieuwe wind- en zonneparken nodig, wat om forse investeringen vraagt en waarvan de aanleg jaren duurt. In onze ecosystemen proberen we bedrijven en kennisinstellingen bij elkaar te brengen om dit proces te versnellen. Specifiek zet de NOM zich in voor slimme elektriciteitsnetwerken en batterijtechnologie.

Nederland wil in 2050 een circulaire economie hebben. Daarom moeten we anders en slimmer omgaan met niet-hernieuwbare grondstoffen. In een circulair systeem sluiten we de lineaire ketens van grondstoffen en producten. ‘Reduce and Reuse’ of ‘Recycle and Upcycle’ zijn veelgehoorde termen, maar het begint bij 'Re-design': in de product ontwerpfase al rekening houden met de ontmanteling, hergebruik van materialen en met de verlenging van de levenscyclus. 

Circulariteit is ook belangrijk als het gaat om water. Water is een grondstof die steeds meer onder druk komt te staan. In 2018 beleefde Nederland de droogste zomer ooit, met 2022 op de tweede plaats. Dit terwijl de noordelijke economie afhankelijk is van schoon water. Met name grote industriële partijen in sectoren als chemie, energie, agrifood en datacenters hebben een groeiende vraag naar (drink)water. Naast de energie- en circulaire transitie staan we dus ook voor een watertransitie. Maar nergens in de wereld is zo’n ecosysteem rondom watertechnologie te vinden als in Noord-Nederland. De WaterCampus in Leeuwarden weet de ogen van de wereld op zich te richten vanwege innovaties die ervandaan komen en weet ook steeds meer internationale bedrijven en startups aan te trekken.

De arbeidsmarkt is nog steeds zeer gespannen. De krapte is op elk niveau en in iedere branche, met uitschieters in de zorg, het onderwijs en de techniek. Ontwikkelingen zoals vergrijzing, deeltijd werken, flexibilisering van de arbeidsmarkt en een mismatch tussen studiekeuze en de arbeidsmarkt maken het er niet makkelijker op. We moeten kijken naar oplossingen en onze traditionele manier van werven los laten. Zo zouden we meer moeten kijken naar vaardigheden in plaats van rigide functieprofielen. Ook moeten we kritisch zijn over wat we werkzoekenden te bieden hebben en initiatieven als open hiring aanmoedigen. Volgens het strategisch kader mag de NOM zich in de basis niet bezighouden met Human Capital, tenzij dit, op onderwerpen, nadrukkelijk door de Aandeelhouders wordt verzocht. In 2024 was het project Beethoven hier een voorbeeld van, waarbij de nadruk lag op het versterken van de halfgeleidersindustrie en de NOM onderdeel uit heeft gemaakt van het consortium die nagedacht heeft over het beter afstemmen van onderwijs en onderzoek op de behoeften van de industrie.

Voor werkgevers is het bovendien belangrijk te investeren in een leer- en ontwikkelcultuur en in managementvaardigheden en organisatiestructuur. Niet alleen als investeerder en innovatiepartner hebben wij hiermee te maken, maar ook in onze rol werkgever. In 2024 hebben we als NOM opnieuw flink geïnvesteerd in training en ontwikkeling, waarbij we ons hebben gericht op het versterken van de vaardigheden en kennis van onze medewerkers en partners. Lees hierover meer in hoofdstuk NOM als werkgever.

Digitalisering heeft een grote impact op het bedrijfsleven en de maatschappij. De ontwikkelingen in Artificial Intelligence (AI), Machine Learning (ML) en Robotic Proces Automation (RPA) gaan snel en er vindt veel procesinnovatie plaats door digitalisering. Dit biedt veel kansen voor onder andere de maakindustrie, een belangrijke sector voor de Noord-Nederlandse economie als toeleverancier voor andere sectoren waar onze regio sterk in is, zoals energie, water en agrifood. Digitale technologieën bieden ook veel mogelijkheden rondom verduurzaming. Bijvoorbeeld bij de energietransitie: hier kan data van verschillende energiesystemen elkaar aanvullen, en kan aan de hand van 'digital twins' het onderhoud van elektriciteitsinfrastructuur mogelijk beter worden uitgevoerd. Ook kunstmatige intelligentie heeft hierin een groot potentieel, bijvoorbeeld om piekbelastingsmomenten te voorspellen. De bijbehorende mogelijke privacy impacts, bias rondom discriminatie in AI en vooral ook het enorme energieverbruik en bijbehorende CO₂ die daarmee gepaard gaan, kunnen niet genegeerd worden.

Bedrijven en industrie in Noord-Nederland hebben wel een achterstand op het gebied van digitalisering weg te werken. Daarom wordt landelijk en in het Noorden al een aantal jaar ingezet op de ontwikkeling van een slimme, digitale maakindustrie. Als onderdeel van het ‘Digital Europe Program’ is een netwerk van circa 150 regionale European Digital Innovation Hubs (EDIH) inclusief 5 Nederlandse hubs opgericht. EDIH Noord Nederland (EDIH-NN) zet in op het wegwerken van achterstanden en het creëren van een sterke positie voor de toekomst. Lees meer over de EDIH in hoofdstuk Ecosystemen.

Door klimaatverandering, oorlogen in Oekraïne en het Midden-Oosten en de internationale competitie tussen grootmachten als China, Amerika en Europa zijn er veel onzekerheden. Meer concreet kunnen we de invloed van stijgende energieprijzen op onze portefeuille benoemen. Het zet ook de winstgevendheid van het noordelijke bedrijfsleven onder druk.

De rente is nu aanzienlijk hoger dan aan het begin van de vorige planperiode. Daardoor is er sprake van sterk verminderde liquiditeiten in de markt. Tegelijkertijd zijn Venture Capital fondsen (VC’s) nog altijd terughoudend om al te veel risico te lopen. Ze merken dat het lastiger is geworden om hun fondsen vol te storten (fundraisen) en zijn voorzichtiger geworden met het uitzetten van hun middelen. Deze ontwikkelingen vergroten de betekenis van de NOM. Lees meer over onze investeringsactiviteiten in hoofdstuk Investeren.

Veel bedrijven zijn geïnteresseerd in het vestigen of uitbreiden naar Nederland, maar we zien een aantal uitdagingen: de vraag naar grote kavels, die ook in Noord-Nederland steeds beperkter beschikbaar zijn. Ook de beschikbaarheid van elektriciteit is een knelpunt. Stroom, iets waar we als Nederland en ook als Noord-Nederland voorheen juist sterk waren en wat als vestigingsfactor gold, is nu te beperkt beschikbaar als gevolg van netcongestie. Voor de groene chemie, maar ook voor ondernemingen in bijvoorbeeld batterijtechnologie en elektrische mobiliteit is juist veel energie nodig of speelt een hoge milieucategorie. Daarnaast is er het stikstofdossier en de daaruit voortvloeiende beperkte stikstofruimte. Een vierde knelpunt is de aanwezigheid van talent, zoals eerder toegelicht. In heel Nederland en ook in het Noorden speelt dit een grote rol.  

De Netherlands Foreign Investment Agency heeft in 2022 de nieuwe acquisitiestrategie 'Volume to value' geïntroduceerd en als NOM hebben we dit naar onze regio doorvertaald. Waar het de NFIA eerder ging om zoveel mogelijk bedrijven naar Nederland halen – zo'n 15.000 bedrijven in de afgelopen veertig jaar – selecteert het NFIA nu op toegevoegde waarde. Met de nieuwe strategie gaat het erom welke organisaties waarde toevoegen aan regionale ecosystemen en de strategische doelstellingen van Nederland. De NOM heeft deze strategie vertaald naar haar eigen internationaliseringsactiviteiten. Het uitgangspunt is niet meer het creëren van werkgelegenheid, maar een bijdrage aan Duurzamer, Gezonder, Slimmer, versterking van onze ecosystemen of bijdragen van de kennispositie van Noord-Nederland rondom specifieke innovatiethema's. Lees meer over onze internationaliseringsactiviteiten in hoofdstuk Vestigen in het Noorden.